Autor: Martyna Miszczak – psycholog, terapeutka uzależnień
Czy to naprawdę „brak silnej woli”?
Do gabinetu terapeuty uzależnień często trafiają osoby, które mają za sobą wiele nieudanych prób zmiany. Wielokrotnie usuwały media społecznościowe z telefonu, instalowały aplikacje ograniczające czas przed ekranem, podejmowały decyzję o zakończeniu grania, oglądania pornografii czy kompulsywnego korzystania z Internetu. Przez kilka dni lub tygodni wszystko przebiegało zgodnie z planem. Potem wracały do dawnych zachowań.
Najczęściej słyszymy wtedy:
„Widocznie jestem za słaby.”
„Po prostu nie mam silnej woli.”
„Każdy potrafi się kontrolować, tylko nie ja.”
Takie przekonania bardzo często pogłębiają poczucie winy. Tymczasem w praktyce terapeutycznej zdarza się, że problem wygląda zupełnie inaczej.
Nie zawsze przyczyną nawrotów jest wyłącznie uzależnienie.
Czasami pod powierzchnią znajdują się trudności, które towarzyszyły danej osobie od dzieciństwa. Mogą to być zaburzenia lękowe, depresja, skutki przewlekłego stresu, doświadczenia traumatyczne, zaburzenia ze spektrum autyzmu lub ADHD.
W takich sytuacjach mówimy o podwójnej diagnozie.
Czym jest podwójna diagnoza?
W psychologii i psychiatrii określenie podwójna diagnoza oznacza współwystępowanie uzależnienia z innym zaburzeniem psychicznym lub neurorozwojowym.
Może to być między innymi:
- ADHD,
- depresja,
- zaburzenia lękowe,
- PTSD,
- choroba afektywna dwubiegunowa,
- zaburzenia osobowości.
Nie oznacza to, że jedno zaburzenie automatycznie wywołuje drugie.
Znacznie częściej oba problemy wzajemnie na siebie wpływają.
Wyobraźmy sobie osobę, która od wielu lat doświadcza trudności z koncentracją, organizacją czasu, impulsywnością oraz regulacją emocji. Jeżeli przez większość życia słyszy:
„Jesteś leniwy.”
„Nie przykładasz się.”
„Masz ogromny potencjał, ale go marnujesz.”
to bardzo łatwo zaczyna wierzyć, że rzeczywiście jest z nią coś nie tak.
W pewnym momencie odkrywa coś, co przynosi natychmiastową ulgę.
Grę komputerową.
Media społecznościowe.
Filmy.
Pornografię.
Hazard online.
Smartfon.
Nie dlatego, że chce się uzależnić.
Dlatego, że po raz pierwszy od dawna doświadcza szybkiej nagrody i chwilowego wyciszenia napięcia.
To właśnie dlatego w terapii uzależnień tak ważne jest zrozumienie, co stoi za zachowaniem, a nie tylko samo jego zatrzymanie.
ADHD i e-uzależnienia – dlaczego często występują razem?
Nie każda osoba z ADHD rozwinie uzależnienie.
I nie każda osoba uzależniona ma ADHD.
Jednak liczne badania pokazują, że ADHD znacznie zwiększa ryzyko rozwinięcia różnych uzależnień, w tym również e-uzależnień.
Dlaczego?
Ponieważ wiele charakterystycznych cech ADHD sprawia, że świat cyfrowy staje się wyjątkowo atrakcyjny.
Internet dostarcza natychmiastowej nagrody.
Każde powiadomienie aktywuje układ dopaminowy.
Każdy kolejny film lub rolka dostarcza nowego bodźca.
Każda gra oferuje szybki sukces.
Każde polubienie daje krótkotrwałe poczucie satysfakcji.
Dla mózgu osoby z ADHD jest to środowisko niezwykle stymulujące.
Problem polega na tym, że mózg bardzo szybko uczy się, gdzie najłatwiej otrzymać kolejną porcję dopaminy.
Z czasem coraz trudniejsze stają się zwykłe, codzienne aktywności.
Nauka.
Praca.
Czytanie książki.
Rozmowa.
Obowiązki domowe.
Nie dlatego, że osoba przestała się starać.
Często dlatego, że jej układ nerwowy potrzebuje znacznie większej stymulacji niż przeciętnie.
Dlaczego klasyczna terapia uzależnień czasem nie wystarcza?
To pytanie bardzo często pojawia się u osób, które mają za sobą kilka prób leczenia.
Pacjent mówi:
„Rozumiem mechanizmy uzależnienia.”
„Wiem, dlaczego uciekam w telefon.”
„Potrafię rozpoznać głód.”
„A mimo wszystko znowu wracam.”
Jeżeli terapeuta koncentruje się wyłącznie na samym uzależnieniu, może przeoczyć bardzo ważny element układanki.
Bo co się stanie, jeśli osoba z ADHD przestanie korzystać z telefonu?
Nadal będzie doświadczała:
- trudności z planowaniem,
- impulsywności,
- problemów z rozpoczynaniem zadań,
- szybkiego znużenia,
- przeciążenia nadmiarem bodźców,
- chaosu organizacyjnego,
- trudności z utrzymaniem uwagi.
Samo odebranie zachowania uzależnieniowego nie rozwiązuje tych problemów.
To trochę tak, jakby odebrać komuś kule ortopedyczne, ale nie zająć się złamaną nogą.
Dlatego terapia osób z ADHD często wymaga szerszego spojrzenia.
Jak wygląda terapia e-uzależnień u osoby z ADHD?
W ESC bardzo często rozpoczynamy od pytania:
Co daje Ci telefon, komputer albo Internet, czego brakuje Ci w codziennym życiu?
Odpowiedzi bywają bardzo różne.
Jedna osoba mówi:
„Tam wszystko jest prostsze.”
Inna:
„Tam nie muszę się skupiać.”
Jeszcze ktoś:
„Tam w końcu czuję, że coś mi wychodzi.”
Albo:
„Tam mój mózg przestaje się nudzić.”
To właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa terapia.
Nie od zakazu korzystania z telefonu.
Nie od odebrania komputera.
Nie od liczenia godzin.
Najpierw próbujemy zrozumieć funkcję zachowania.
Jeżeli za uzależnieniem stoi nierozpoznane ADHD, plan terapeutyczny często wygląda inaczej niż u osoby, u której ADHD nie występuje.
Co zmienia rozpoznanie ADHD?
Profesjonalna diagnoza nie jest etykietą.
Nie służy do usprawiedliwiania zachowań.
Nie oznacza również, że wszystkie trudności nagle znikną.
Może natomiast odpowiedzieć na pytanie, którego wiele osób szuka od lat:
„Dlaczego przez całe życie mam wrażenie, że muszę wkładać dwa razy więcej wysiłku niż inni, aby osiągnąć podobny efekt?”
Dla części pacjentów jest to moment ogromnej ulgi.
Nie dlatego, że znaleźli wymówkę.
Dlatego, że wreszcie zaczynają rozumieć własny sposób funkcjonowania.
A kiedy rozumiemy mechanizm, łatwiej dobrać skuteczne metody pracy.
W terapii oznacza to często większy nacisk na:
- budowanie struktury dnia,
- pracę nad regulacją emocji,
- rozwijanie umiejętności planowania,
- ograniczanie impulsywności,
- pracę z poczuciem własnej wartości, które przez lata mogło być osłabiane przez niezrozumienie otoczenia,
- współpracę z lekarzem psychiatrą, jeśli jest wskazana farmakoterapia.
To zupełnie inne podejście niż skupienie się wyłącznie na samym zachowaniu nałogowym.
Bo skuteczna terapia nie polega jedynie na zabraniu pacjentowi czegoś, co mu szkodzi.
Polega na wspólnym odkrywaniu, czego naprawdę potrzebuje jego układ nerwowy, aby zacząć funkcjonować w sposób bardziej stabilny i bezpieczny.
Kiedy warto wykonać profesjonalną diagnozę ADHD?
W ostatnich latach temat ADHD stał się niezwykle popularny. W mediach społecznościowych każdego dnia pojawiają się krótkie filmy opisujące objawy, z którymi wiele osób potrafi się utożsamić. Nietrudno więc odnieść wrażenie, że niemal każdy ma ADHD.
Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej złożona.
Trudności z koncentracją mogą być skutkiem przewlekłego stresu, niewyspania, depresji, zaburzeń lękowych, wypalenia zawodowego, traumy, a nawet wieloletniego przeciążenia technologią. W gabinecie terapeuty uzależnień często spotykamy osoby, które przez wiele godzin dziennie korzystają z telefonu lub komputera. Ich mózg jest przyzwyczajony do ciągłej zmiany bodźców. W takiej sytuacji naturalne jest, że coraz trudniej skupić uwagę na książce, pracy czy rozmowie.
Nie oznacza to automatycznie ADHD.
Z drugiej strony zdarzają się osoby, które od dzieciństwa doświadczały podobnych trudności, ale nigdy nie zostały właściwie zdiagnozowane. Przez lata słyszały, że są niezdyscyplinowane, roztrzepane albo niewystarczająco ambitne. Dopiero jako dorośli zaczynają zastanawiać się, czy ich codzienne funkcjonowanie nie wynika z czegoś więcej niż zwykłego zmęczenia.
Profesjonalna diagnoza pozwala oddzielić jedno od drugiego.
Nie chodzi o znalezienie kolejnej etykiety. Chodzi o lepsze zrozumienie własnego funkcjonowania.
ADHD u dzieci – dlaczego wczesna diagnoza ma znaczenie?
Rodzice często zgłaszają się po pomoc dopiero wtedy, gdy dziecko zaczyna mieć wyraźne trudności w szkole. Pojawiają się problemy z odrabianiem lekcji, zapominanie o obowiązkach, impulsywne zachowania, konflikty z rówieśnikami czy trudności z dłuższym skupieniem uwagi.
Łatwo wtedy uznać, że dziecko jest niegrzeczne, leniwe albo nie chce współpracować.
Czasami rzeczywiście przyczyną są trudności wychowawcze lub nadmierne korzystanie z technologii. Zdarza się jednak, że za tymi zachowaniami stoi ADHD, które przez długi czas pozostawało niezauważone.
Im wcześniej zostanie postawiona trafna diagnoza, tym większa szansa na odpowiednie wsparcie. Dotyczy to nie tylko szkoły, ale również relacji rodzinnych, budowania poczucia własnej wartości i rozwijania mocnych stron dziecka.
Dziecko, które przez lata słyszy głównie krytykę, często zaczyna wierzyć, że jest gorsze od innych. Tymczasem właściwie dobrane wsparcie może sprawić, że zacznie lepiej rozumieć swoje trudności i nauczy się funkcjonować z nimi w codziennym życiu.
ADHD u dorosłych – dlaczego wiele osób dowiaduje się o nim dopiero po trzydziestce?
Jeszcze kilkanaście lat temu świadomość ADHD u dorosłych była znacznie mniejsza niż obecnie. Wiele osób kończyło szkołę, podejmowało pracę, zakładało rodziny i przez całe życie próbowało radzić sobie z trudnościami, których nikt wcześniej nie potrafił wyjaśnić.
Niektórzy mówili o sobie:
„Jestem mistrzem rozpoczynania i mistrzem niekończenia.”
Inni:
„Przez całe życie mam wrażenie, że gaszę pożary.”
Albo:
„Im bardziej się staram, tym większy robi się chaos.”
Część osób wypracowała własne strategie radzenia sobie. Inni zaczęli regulować napięcie za pomocą alkoholu, nikotyny, zakupów, pracy, telefonu lub Internetu.
Dlatego profesjonalna diagnoza w dorosłości nie zmienia przeszłości, ale może zmienić sposób patrzenia na siebie. Zamiast myśleć: „jestem nieudolny”, łatwiej zadać sobie pytanie: „jak mogę lepiej wykorzystać swoje zasoby i jednocześnie zadbać o obszary, które są dla mnie trudniejsze?”.
Samodiagnoza w Internecie – dlaczego warto zachować ostrożność?
Internet może być doskonałym miejscem do zdobywania wiedzy. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczyna zastępować profesjonalną diagnozę.
Krótki film w mediach społecznościowych trwa zwykle kilkadziesiąt sekund. W tym czasie można przedstawić kilka charakterystycznych objawów, ale nie sposób przeprowadzić rzetelnej oceny psychologicznej.
W praktyce wiele objawów ADHD przypomina trudności występujące również w innych zaburzeniach. Problemy z koncentracją mogą pojawiać się w depresji. Impulsywność może towarzyszyć zaburzeniom osobowości. Trudności z organizacją mogą być skutkiem przewlekłego stresu lub wypalenia. Podobne zachowania mogą mieć zupełnie różne przyczyny.
Dlatego diagnoza nie polega na odhaczeniu kilku punktów z internetowej listy.
To proces, który uwzględnia historię życia, funkcjonowanie od dzieciństwa, aktualne trudności oraz wykluczenie innych możliwych przyczyn.
Dlaczego w ESC zwracamy uwagę na całą historię pacjenta?
W terapii uzależnień niezwykle łatwo skupić się wyłącznie na zachowaniu.
Ile godzin spędzasz przed ekranem?
Jak często grasz?
Ile razy dziennie sięgasz po telefon?
To ważne pytania, ale same w sobie nie wyjaśniają problemu.
Znacznie ważniejsze jest zrozumienie, co dzieje się kilka minut wcześniej.
Jakie emocje pojawiają się przed sięgnięciem po telefon?
Co próbujesz zagłuszyć?
Czego w tym momencie najbardziej potrzebujesz?
Czy uciekasz przed nudą, samotnością, lękiem, napięciem, a może przeciążeniem?
Dopiero wtedy zaczynamy rozumieć, dlaczego określone zachowanie stało się dla danej osoby tak ważnym sposobem regulowania emocji.
Jeżeli dodatkowo okazuje się, że pacjent od dzieciństwa funkcjonuje z nierozpoznanym ADHD, plan terapii powinien uwzględniać również tę perspektywę.
Leczymy człowieka, nie sam objaw
Jedną z największych pułapek terapii jest skupienie się wyłącznie na zachowaniu, które chcemy wyeliminować.
Tymczasem za każdym uzależnieniem stoi konkretny człowiek.
Człowiek ze swoją historią.
Relacjami.
Doświadczeniami.
Sposobem przeżywania emocji.
Układem nerwowym.
Marzeniami.
Lękami.
Dlatego w Centrum Psychoterapeutycznym ESC patrzymy szerzej niż tylko na sam problem korzystania z technologii.
Interesuje nas nie tylko to, od czego pacjent chce odejść, ale również do jakiego życia chce dojść.
Bo trwała zmiana nie polega wyłącznie na ograniczeniu czasu spędzanego przed ekranem.
Polega na budowaniu życia, od którego nie trzeba już uciekać.
Konsultacja psychologiczna – pierwszy krok do zrozumienia siebie
Jeżeli od dłuższego czasu masz poczucie, że mimo wielu prób trudno Ci zapanować nad korzystaniem z telefonu, Internetu, gier lub innych aktywności cyfrowych, a jednocześnie zauważasz u siebie trudności z koncentracją, impulsywnością czy organizacją codziennego życia, warto przyjrzeć się temu bliżej.
Nie po to, aby szukać kolejnej diagnozy.
Nie po to, aby znaleźć usprawiedliwienie.
Ale po to, aby lepiej zrozumieć mechanizmy, które wpływają na Twoje funkcjonowanie.
W ESC Ośrodku Terapii E-Uzależnień konsultacje prowadzi Martyna Miszczak – psycholog i terapeutka uzależnień, która na co dzień pracuje z osobami doświadczającymi e-uzależnień oraz współwystępujących trudności psychicznych.
Podczas konsultacji wspólnie przyjrzycie się temu, z czego mogą wynikać obecne trudności oraz jakie kolejne kroki będą najbardziej pomocne. Jeśli pojawią się przesłanki wskazujące na ADHD lub inne współwystępujące zaburzenia, otrzymasz informację, czy warto rozszerzyć proces o profesjonalną diagnozę psychologiczną lub psychiatryczną.
Pierwszym krokiem nie jest postawienie etykiety. Pierwszym krokiem jest zrozumienie siebie. A to bardzo często staje się początkiem trwałej zmiany.
