Pacjent od kilku miesięcy regularnie uczestniczy w terapii. Prowadzi dziennik uczuć, ograniczył granie, zaczął spędzać więcej czasu z żoną. Wcześniej potrafił siedzieć przed komputerem do trzeciej nad ranem. Teraz kładzie się spać przed północą. W pracy jest bardziej skupiony, a w weekendy coraz częściej wychodzi z domu.
Podczas ostatniej sesji opowiadał o swoich postępach. Był zadowolony, że wreszcie odzyskuje kontrolę nad życiem.
Tydzień później odwołuje spotkanie. Zachorował, ma gorączkę i zostaje w domu. Drugiego dnia zaczyna się nudzić. Przypomina sobie grę strategiczną, w którą kiedyś spędzał całe noce.
„Zagram tylko chwilę. Przecież od kilku miesięcy wszystko jest pod kontrolą”.
Po czterech dniach ma za sobą kilkanaście godzin grania i 500 zł wydanych na mikropłatności. Żona jeszcze o tym nie wie. On sam nie bardzo rozumie, jak do tego doszło.
Najbardziej niepokoi go myśl o kolejnej sesji terapeutycznej. Co powie terapeucie, który jeszcze tydzień temu chwalił go za postępy?
Właśnie w takich sytuacjach zaczynamy rozmawiać o regresie.
Czym jest regres w terapii uzależnień?
Regres oznacza powrót do wcześniejszych sposobów reagowania na emocje, stres i trudności. Pacjent, który nauczył się rozpoznawać napięcie i korzystać z nowych sposobów radzenia sobie z nim, ponownie sięga po zachowania utrwalone podczas uzależnienia.
W przypadku e-uzależnień może to oznaczać powrót do wielogodzinnego grania, kompulsywnego przeglądania mediów społecznościowych, pornografii czy niekontrolowanego korzystania ze smartfona.
Regres nie zawsze oznacza nawrót uzależnienia. Pacjent może zacząć zaniedbywać sen, unikać rozmów o emocjach, rezygnować z aktywności fizycznej i odwoływać spotkania terapeutyczne, zanim ponownie pojawi się zachowanie nałogowe.
Nawrót rozpoznajemy, analizując powrót do problemowego wzorca zachowania, utratę kontroli i jego konsekwencje. Jednorazowe uruchomienie gry nie wystarcza do takiej oceny.
Podczas terapii interesuje mnie przede wszystkim przebieg wydarzeń.
Co działo się w tygodniu poprzedzającym regres? Kiedy pacjent zauważył pierwsze zmiany w swoim samopoczuciu? Jak reagował na napięcie? Co sprawiło, że ponownie sięgnął po grę?
Odpowiedzi pozwalają ustalić, w którym momencie dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestały wystarczać.
Przeciążenie i brak odpoczynku
Wyobraźmy sobie pacjenta, który przez trzy tygodnie pracował po dziesięć godzin dziennie. W weekend pomagał rodzinie przy remoncie. Wieczorami zajmował się zaległymi sprawami. Spał po pięć lub sześć godzin.
Kiedy pytam, jak odpoczywał, odpowiada, że właściwie nie miał na to czasu.
„A kiedy ostatnio zrobiłeś coś wyłącznie dla własnej przyjemności?”
Pacjent zastanawia się przez chwilę. Nie pamięta.
W kolejnych pytaniach przyglądamy się jego codzienności. Okazuje się, że od kilku tygodni zgadzał się na dodatkowe obowiązki, mimo że był wyczerpany. Nie chciał zawieść przełożonego. W domu również starał się sprostać oczekiwaniom wszystkich.
W końcu przyszedł wieczór, kiedy usiadł przed komputerem i przez sześć godzin grał bez przerwy.
W tej sytuacji interesuje mnie, co pacjent przeżywał przed uruchomieniem gry.
Czy był zmęczony? Rozdrażniony? Samotny? Czy miał poczucie, że wszyscy czegoś od niego oczekują? Czy gra dawała mu możliwość odcięcia się od kolejnych obowiązków?
Wspólnie sprawdzamy, czy wcześniejsze przeciążenie zwiększyło podatność na powrót do nałogowego zachowania.
Przekraczanie własnych granic
Podczas terapii często rozmawiamy o granicach w relacjach. Pacjent uczy się rozpoznawać sytuacje, w których zgadza się na coś wbrew sobie, bo obawia się odmowy, konfliktu albo odrzucenia.
Równie ważne okazują się granice związane z własnymi możliwościami.
Pacjent wie, że potrzebuje snu, ale kolejny raz pracuje do późna. Czuje zmęczenie, jednak podejmuje dodatkowe zobowiązania. Zauważa rozdrażnienie, lecz odkłada odpoczynek na weekend, który ostatecznie również wypełnia obowiązkami.
Pytam wtedy:
„Kiedy po raz pierwszy poczułeś, że masz już za dużo?”
„Co zrobiłeś z tą informacją?”
„Na co zgodziłeś się w ostatnim tygodniu, chociaż chciałeś odmówić?”
„Czego obawiałeś się, gdybyś powiedział nie?”
W odpowiedziach często pojawiają się obawy przed oceną, rozczarowaniem bliskich albo utratą akceptacji.
Pacjent zaczyna dostrzegać związek między przekraczaniem własnych granic a narastającą potrzebą ucieczki od codzienności.
Możemy wtedy przyjrzeć się konkretnym sytuacjom. Na przykład temu, dlaczego zgodził się zostać trzeci dzień z rzędu po godzinach, mimo wcześniejszych planów spędzenia wieczoru z rodziną.
Dlaczego nuda uruchamia potrzebę grania?
Pacjent, który przez wiele lat spędzał kilka godzin dziennie przy grach komputerowych, może mieć trudność z zagospodarowaniem wolnego czasu.
Wcześniej każda przerwa oznaczała kolejną rozgrywkę. Po pracy uruchamiał komputer. W weekendy grał od rana. Kiedy czekał na autobus, sprawdzał postępy w grze na telefonie.
Po ograniczeniu grania odzyskuje kilkanaście, czasami kilkadziesiąt godzin tygodniowo.
Pytam, jak chciałby wykorzystać ten czas.
„Nie wiem. Nic innego mnie tak nie interesuje”.
Rozmawiamy więc o tym, co dawała mu gra.
Możliwość rywalizacji? Kontakty z innymi graczami? Poczucie osiągnięcia? Przyjemność z rozwijania postaci? A może możliwość decydowania o czymś, kiedy w codziennym życiu miał niewielki wpływ na własne sprawy?
W przypadku gier strategicznych szczególnie interesujące jest poczucie sprawczości. Pacjent planuje działania, buduje armię, zdobywa terytoria. Każda decyzja przynosi widoczny rezultat.
Kiedy podczas choroby zostaje w łóżku, traci możliwość realizowania wielu codziennych aktywności. Gra pozwala mu ponownie doświadczać działania i osiągania celów.
Mikropłatności dodatkowo skracają czas oczekiwania na nagrodę. Za kilkanaście złotych można przyspieszyć budowę, zdobyć zasoby albo zwiększyć szanse na zwycięstwo.
Jedna płatność prowadzi do kolejnej.
Po kilku dniach pacjent odkrywa, że wydał znacznie więcej, niż planował.
Co dzieje się, kiedy pacjent zaczyna ukrywać regres?
W historii Michała z książki „Sztuka Pogrywania” szczególnie ważny jest moment, w którym odkrywa wysokość wydatków.
500 zł.
Michał na co dzień uważa się za osobę oszczędną. Zwraca uwagę na ceny zakupów, kontroluje domowe wydatki i nie lubi niepotrzebnie wydawać pieniędzy.
Teraz patrzy na historię płatności i próbuje zrozumieć własne zachowanie.
Wie, że żona będzie zaskoczona. Jeszcze niedawno opowiadał jej o postępach w terapii.
Zaczyna zastanawiać się, czy w ogóle mówić jej o wydatkach. Przecież pieniądze już zostały wydane. Może uda się ograniczyć inne zakupy i nikt niczego nie zauważy.
W tym momencie pojawia się wstyd.
Pacjent może zacząć oceniać siebie przez pryzmat ostatnich kilku dni. Przypomina sobie wcześniejsze niepowodzenia. Obawia się reakcji żony i terapeuty.
Wstyd utrudnia mu rozmowę. Odkłada więc spotkanie terapeutyczne i unika tematu grania.
Podczas sesji interesowałoby mnie, czego dokładnie obawia się Michał.
„Co twoim zdaniem pomyśli żona, kiedy dowie się o tych wydatkach?”
„Co najtrudniej byłoby ci usłyszeć?”
„Jak sam oceniasz siebie po tym, co się wydarzyło?”
„Co mogłoby pomóc ci powiedzieć prawdę?”
W ten sposób możemy dotrzeć do przekonań, które sprawiają, że przyznanie się do błędu jest dla pacjenta tak trudne.
Jak zadbać o siebie po regresie?
Pacjent wraca na terapię po tygodniowej przerwie. Opowiada, że zaniedbał zadania, grał przez kilka dni i stracił kontrolę nad wydatkami.
Jest rozczarowany. Chce natychmiast wprowadzić nowe ograniczenia.
„Od jutra żadnych gier. Będę codziennie ćwiczył, prowadził dziennik i nadrabiał wszystko, co zaniedbałem”.
Pytam, jak się dzisiaj czuje.
„Jestem wykończony”.
„Ile spałeś ostatniej nocy?”
„Cztery godziny”.
„Co jadłeś dzisiaj?”
„Właściwie nic konkretnego”.
Zanim zaczniemy planować kolejne zadania, przyglądamy się jego aktualnemu stanowi. Pacjent nadal jest osłabiony po chorobie. Ma zaległości w pracy, niewiele śpi i od kilku dni unika rozmów z żoną.
Pytam, czego najbardziej potrzebuje dzisiaj.
Po chwili odpowiada, że chciałby się wyspać i spokojnie porozmawiać z żoną.
Od tego zaczynamy.
W pracy terapeutycznej korzystam między innymi z podejścia ACT. Pomaga ono pacjentowi rozpoznawać emocje i podejmować działania zgodne z tym, co jest dla niego ważne, również wtedy, gdy towarzyszą mu wstyd, lęk czy brak motywacji.
Pacjent może odczuwać wstyd związany z wydatkami i zdecydować się na rozmowę z żoną. Może obawiać się reakcji terapeuty i mimo tego przyjść na spotkanie. Może być zmęczony i ograniczyć dzisiejsze zadania do tego, na co rzeczywiście ma siłę.
Przyglądamy się również konsekwencjom regresu. W przypadku Michała będzie to sprawdzenie historii płatności, zabezpieczenie dostępu do mikropłatności i rozmowa o wydanych pieniądzach.
Każde z tych działań ma konkretny cel.
Jak wrócić do działania po tygodniu bezczynności?
Pacjent przychodzi na sesję i mówi, że przez ostatni tydzień nie wykonał żadnego zadania terapeutycznego.
Nie prowadził dziennika uczuć. Nie ćwiczył. Nie kontaktował się z grupą. Większość czasu spędzał w domu.
„Mam tyle zaległości, że nawet nie chce mi się zaczynać”.
Proszę go, żeby wymienił wszystkie zadania, które chciałby nadrobić.
Po kilku minutach mamy listę kilkunastu pozycji.
Pytam, które z nich uważa za najważniejsze i ile czasu potrzebowałby na ich wykonanie.
Okazuje się, że przygotował sobie plan na kilkanaście godzin pracy.
„A ile czasu jesteś gotowy poświęcić dzisiaj?”
„Może pół godziny”.
Wybieramy więc jedno zadanie, które pacjent sam uznaje za możliwe do wykonania.
Na przykład zapisanie w dzienniku uczuć tego, co wydarzyło się podczas ostatniego tygodnia.
Podczas kolejnej sesji sprawdzamy, jak przebiegła realizacja. Co pomogło? Co przeszkadzało? Czy zadanie było odpowiednio dobrane do aktualnych możliwości?
Jeżeli pacjent wraca po chorobie, uwzględniamy jego stan zdrowia. Jeżeli nadal doświadcza silnego napięcia, sprawdzamy, które aktywności pomagają mu odzyskiwać równowagę.
Ważne jest również ustalenie, co zrobi w sytuacji, gdy ponownie pojawi się chęć grania.
Z kim może porozmawiać? Jak rozpozna moment narastającego napięcia? Jakie aktywności ma do wyboru? Co wcześniej pomagało mu przetrwać trudniejszy wieczór?
Z takich ustaleń powstaje indywidualny plan radzenia sobie z ryzykiem nawrotu.
Co regres mówi o potrzebach pacjenta
Wróćmy do Michała.
Podczas analizy ostatniego tygodnia odkrywa, że choroba pozbawiła go codziennej aktywności. Przez kilka dni nie pracował, nie wychodził z domu i nie spotykał się z innymi.
Najbardziej doskwierała mu nuda.
Kiedy uruchomił grę strategiczną, poczuł znajomą ekscytację. Mógł planować, podejmować decyzje i obserwować rezultaty swoich działań.
Zaczynamy rozmawiać o tym, gdzie jeszcze w swoim życiu doświadcza podobnej satysfakcji.
Czy ma zainteresowania, które dają mu możliwość rozwijania umiejętności? Czy znajduje czas na aktywności wymagające zaangażowania? Co lubił robić, zanim gry komputerowe zaczęły zajmować większość jego wolnego czasu?
Sprawdzamy również, jak Michał reaguje na chorobę, zmęczenie i konieczność odpoczynku.
Być może odkryje, że kiedy nie może pracować, zaczyna czuć się bezużyteczny. Gra daje mu wtedy zastępcze poczucie osiągania celów.
To hipoteza, którą możemy wspólnie sprawdzić podczas kolejnych spotkań.
Ważne, aby pacjent sam rozpoznał, jakie potrzeby próbował zaspokoić poprzez powrót do grania.
Pięć pytan do pracy własnej
Po doświadczeniu regresu proponuję pacjentom zapisanie odpowiedzi na kilka pytań. Można wrócić do nich podczas sesji indywidualnej lub spotkania grupowego.
1. Co wydarzyło się w ciągu siedmiu dni poprzedzających regres?
Jak wyglądał mój sen, odpoczynek, praca i kontakt z bliskimi? Kiedy po raz pierwszy zauważyłem narastające napięcie?
2. Czego było za dużo, a czego za mało?
Które obowiązki mnie przeciążały? Jakie potrzeby odkładałem na później? W jakich sytuacjach przekraczałem własne granice?
3. Co dawało mi zachowanie, do którego wróciłem?
Jak czułem się przed rozpoczęciem grania? Co zmieniło się po uruchomieniu gry? Jakich emocji doświadczałem po zakończeniu?
4. Jakie konsekwencje wymagają teraz mojej uwagi?
Czy zaniedbałem relacje, zdrowie, pracę lub finanse? O czym chciałbym porozmawiać z bliskimi? Co mogę naprawić?
5. Jaki pierwszy krok jestem gotowy wykonać w ciągu najbliższych 24 godzin?
Co konkretnie zrobię? Ile czasu na to przeznaczę? Po czym poznam, że wykonałem swoje zadanie?
Odpowiedzi pomagają przygotować się do rozmowy terapeutycznej i uporządkować doświadczenia z ostatnich dni.
Co wydarzy się na kolejnej sesji?
Wyobrażam sobie Michała, który po tygodniowej przerwie ponownie siada w gabinecie.
Przez chwilę milczy. W końcu opowiada o chorobie, grze i wydanych 500 zł. Przyznaje, że bał się reakcji żony i zastanawiał się nad odwołaniem kolejnego spotkania.
Pytam, co sprawiło, że jednak przyszedł.
„Nie chcę znowu wrócić do tego, co było wcześniej”.
To ważna deklaracja.
Mamy przed sobą konkretne wydarzenia, którym możemy się przyjrzeć. Wiemy, kiedy Michał wrócił do gry, jakie emocje temu towarzyszyły i jakie poniósł konsekwencje.
Możemy sprawdzić, czego potrzebował podczas choroby, jak radził sobie z nudą i dlaczego tak trudno było mu powiedzieć żonie o wydatkach.
Zastanawiamy się również, co chciałby zrobić inaczej, gdy ponownie znajdzie się w podobnej sytuacji.
Na koniec sesji pytam:
„Michał, czego dowiedziałeś się o sobie przez ten ostatni tydzień?”
Przez chwilę się zastanawia.
„Chyba tego, że kiedy nie mam co robić, bardzo szybko zaczynam szukać czegoś, co da mi poczucie, że coś osiągam. I że nadal trudno mi przyznać się do błędu”.
Mamy dwa konkretne tematy do dalszej pracy. I właśnie od nich możemy rozpocząć kolejną sesję
